Вуйдо́рык (Вуй вем) рушла головной мозг, лат. cerebrum, грекла ἐγκέφαλος) — тупрӱдан янлык-влакын да айдемын нерв системын рӱдӧ пӧлкаже.

Brain 090407.jpg
Айдеме вуйвем иктеж схеме, сагиттальный пӱчкыш.
Вуйвем схеме, фронтальный пӱчкыш.

Вуйдорык вуйгорка кӧргеш олмедалтеш.

Капеш шушо айдемын вуйдорыкшын нелыт 1.5 чоло килограмм улеш, мо могырын нелыт гыч икта 2% шотла.

Вуйдорык ышталтеш ончыл вем (лат. telencephalon), вуйвем вурго (truncus encephali) ден изивем (cerebellum) гыч. Ончыл вем гын кок кугу полушарий (hemispheria cerebri) ден нуным ушышо вӱдотызан могыр (corpus calossum) гыч ышталтеш. Вуйвем вургыште ныл пӧлкам ончыкташ лиеш (кӱшычын ӱлыкӧ): кокла вем, покшел вем, кӱвар, чуяка вем[1]. Чуяка вемын шуйнымашыже тупрӱдӧ вем улеш.

Уш-акыл ден психический функцийын рӱдерже кугу полушарийын шӱмыштӧ улеш манын, шонат. Шӱм вичкыж (икмыняр миллиметр) лончо дене ӱмбачын кугу полушарийым леведеш. Кугу полушарийын шӱмжӧ кадыртыш-влакым ышта, тиде кӱшеш тудын пайдале кумдык кугемдыме улеш.

Кадыртыш-влак (вуйвем корно-влак) коклаште вуйвем корем шуйнылыт.[2]

Шӱм сур эмен гыч ышталтеш, тудо йымалне кугу полушарийыште ош эмен олмедалтеш. Сур эменыште нервный четлык-влакын (нейрон-влакын) капышт ден тудын йыжыҥан укшышт олмедалтыт, а ош эменыште - нерве ярым-влак (миелин дене леведме нейрон-влакын аксонышт). Ош эмен сур эменын структуржо коклаште (ден вуйдорык тӱжваке) нервный сигналым пурта.

Шӱм йымалне кугу полушарийын ош эменыжын келгеште вес сур эменым изи остров-влак улыт - базальный рӱдӧ-влак (базальный том-влак, пырче-влак; nuclei basales). Нунын деран тӱрлӧ функций уло.

Кугу полушарийын шӱмжым тӱрлӧ йӧн да тӱрлӧ критерий дене сертышлан ужашлаш лиеш:

Эволюций йогынышто иланымашын пагытше да черетлыкше дене ойыртемалтыт акрет шӱм, шоҥго шӱм ден у шӱм.
Ыштыме функций-влак дене шӱм шижше (сенсорный), тарванымашан (двигательный) да ассоциативный шӱмлан шелалтеш.[3]
Шижше шӱмышкӧ шижме илдарман-влак деч нервный сигнал-влак толыт.
Тарванымашан шӱмыштӧ лулеге чогашылым виктарыше нервный сигнал-влак калыплалтыт.
Ассоциативный шӱм дене шонымашын процессыже кылдалтыныт.
Вераҥдалтмаш дене кажне полушарийын шӱмжӧ ныл ужашлан шелалтеш: саҥга ужаш, вуйвичкыж ужаш, вуйлеп ужаш, шоягорем ужаш.
Эше визымше ужаш уло, изотросо (островковый) ужаш, тудо ӧрдыжсӧ (сильвий) коремын келгештеже шылтыме улыт.

Кокла вемыште кӱлешан функциональный структур олмедалтыт - таламус ден гипоталамус.

Таламус кок симметричный пеле гыч ышталтеш - шола ден пурла, кузе эн шуко весе вуйвемын структур-влак мужыран улыт, чумыр налмаште айдемын капын ден тидын шотыштак вуйвемын кок-могыран симметрийыштлан келшышын. Кажне таламусын пележе тӱжвач ончымаште компактный эллипсоид гай коеш (муно сынан улеш), да сур эменым рӱдӧ-влакын шукылык (икта 30) гыч шога. Таламус шукта тӱрлӧ памаш гыч толшо нервный сигнал-влакын тӱҥалтыш весемдымашым да нунын келшыше кугу полушарий шӱмын сертыш-влакышке умбакыже колтымашым.

Тӱрлӧ пӱртӱсын памашышт гыч толедыше сигнал-влакым тӱрло: таламусын рӱдыжо: колтат. Мутлан, шижме илдарман-влак гыч толшо сигнал шижше рӱдӧ-влакышке толыт, вараже шижше шӱмышкӧ кусаралтыт. Тарванымашан шӱмлан пӱрымӧ сигнал тудын деке тарванымашан рӱдӧ-влак гоч кусаралтыт. Таламус ден шӱм кылдше нерве ярым-влак полушарийын ош эменыштыже шуйналтыт.

Гипоталамус вегетативный нервный системын ден эндокринный системын виктарыше рӱдер улеш.

Важ-влакТӧрлаташ

  1. Р.Д.Синельников, Я.Р.Синельников. Атлас анатомии человека. М. Медицина. 1996. Том 4.
  2. О.А.Сергеев. Марий анатомий мутер. Йошкар-Ола. 2004.
  3. Физиология человека. под ред. В.М.Смирнова. М. Медицина. 2002. Гл. 8.