Оҥартышмут: различия между версиями

82 байта добавлено ,  6 лет назад
и (Bot: Migrating 59 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q83034 (translate me))
 
== Оҥартышмутын синонимийже ==
Ик явленийымак турлотӱрлӧ сынан суретсӱрет гай ончыктымыжлан коракӧра онартышоҥартыш мут синоним ешлан поснак поян. Тиде кеч колмо, кеч ужмо, кеч шижме образ лийже, садыгак шукышт йылмыштe шонанпыл тусышттӱсышт дене ончыкталтыт. Но моло синоним тушкатӱшка деч ойыртемалтын, тыште тун, энертыш, але доминанта, шома-кымшомакым ончыкташ ок лий, очыни. Шке значенийышт дене икте-весыш¬тымвесыштым алмаштен кертше шомак-влак, посна ешыш чумыралтын, илышын ик йыжынжым суретленсӱретлен ончыктат, но тудлан турлотӱрлӧ-тур¬лотӱрлӧ сыным гына пуат.
 
Д. В. Бубрих манмыла, оҥартыш мутлан тыглай воштылмаш уке, а тӱрлӧ семын воштылмо мучашдыме шуко йӧн уло. Марий йылмат тидым моткоч раш ӱшандарен ончыкта. Ме кузе гына огына воштыл! Сылнымутан произведенийла гыч налына:
Д. В. Бубрих манмыла, онартыш мутлан тыглай воштылмаш уке, а турло семын воштылмо мучашдыме шуко йон уло. Марий йылмат тидым моткоч раш ушандарен ончыкта. Ме кузе гына огына воштыл! Сылнымутан произведенийла гыч налына: лот-лот-¬лот, лыт-лыт-лыт, льш-льш-лык, йыр-йыр-йыр, лыге-лыге-лыге, лук-лук-лук, ха-ха-ха, хи-хи-хи, хе-хе-хе, лок-лок-лок, рыж-рыж-¬рыж, люр-люр-люр, го-го-го, лор-лор-лор, ги-ги-ги, шыр-шыр-шыр, ыx-ых-ых, шу-у да молат. Эргыжат магырымыжым чарна, ачажым орын онча, вара, гыр-гыр-гыр шоктыктен, тудат вошты¬лаш туналеш (М: Шкетан. IV, 185)... удыр-влак кумытынат, лыге-лыге-лыге воштыл колтат (Д. Орай. Тутыра вошт, 41). Ведыркан Мекеат, тыштак мушкыржым кадыртен шогалын да лук-лук-лук воштылалыштеш (туштак, 146). «Орлаш ок лий ынде» - манын, Чимош лок-лок воштыл колта (туштак, 20). «Ял шичмыж годым мый лачак монгышто лийын омыл, вакш деке каенам улмаш», - манылден, шкежат (Покшым кугыза) рыж-рыж-рыж воштылал колта (туштак, 18). Эчан лот-лот-лот воштыл колтыш (Н. Лекайн. Куртньо вий, 111). «A родыжо партизанский отрядыште огыл?» - игылтме йоре лыт-лыт-лыт воштылеш Бородавка (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 284). Лач Ильян вате гына ала-мом ышташ точен, марийжын пылышышкыже йыштак ойла да люр-люр-люр воштыл колта (Н. Лекайн. Куртньо вий, 115). «Ха-ха-ха! Го-го-го!»- воштылыт рвезе-влак (Н. Леиайн. Кугезе мланде. 194). «Хи-хи-хи-хи! Ха-ха-ха!»-шоктыш зал гыч (А. Асаев. Ошвичыжат йуксыжат, 298) .«Ой, Елуш, - лык- лык-лык воштыл колтыш оза вате, - вет тудо рвезе, чонжым умылаш кулеш (В. Иванов. Тутан, 100). А тудо кугу логарже дене лор-лор-лор воштылеш (Н. Лекайн. Кугезе мланде. 236). Да коктынат шыр-шыр-шыр воштыл колтат (Д. Орай. Чолга шудыр, 96).
:* лот-лот-лот, лыт-лыт-лыт, льш-льш-лык, йыр-йыр-йыр, лыге-лыге-лыге, лук-лук-лук, ха-ха-ха, хи-хи-хи, хе-хе-хе, лок-лок-лок, рыж-рыж-рыж, люр-люр-люр, го-го-го, лор-лор-лор, ги-ги-ги, шыр-шыр-шыр, ыx-ых-ых, шу-у да молат. Эргыжат магырымыжым чарна, ачажым ӧрын онча, вара, гыр-гыр-гыр шоктыктен, тудат воштылаш тӱҥалеш (М: Шкетан. IV, 185)
:* ... ӱдыр-влак кумытынат, лыге-лыге-лыге воштыл колтат (Д. Орай. Тутыра вошт, 41).
:* Ведыркан Мекеат, тыштак мушкыржым кадыртен шогалын да лук-лук-лук воштылалыштеш (туштак, 146). «Орлаш ок лий ынде» - манын, Чимош лок-лок воштыл колта (туштак, 20). «Ял шичмыж годым мый лачак мӧҥгышто лийын омыл, вакш деке каенам улмаш», - манылден, шкежат (Покшым кугыза) рыж-рыж-рыж воштылал колта (туштак, 18).
:* Эчан лот-лот-лот воштыл колтыш (Н. Лекайн. Куртньо вий, 111).
:* «A родыжо партизанский отрядыште огыл?» - игылтме йоре лыт-лыт-лыт воштылеш Бородавка (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 284).
:* Лач Ильян вате гына ала-мом ышташ тӧчен, марийжын пылышышкыже йыштак ойла да люр-люр-люр воштыл колта (Н. Лекайн. Куртньо вий, 115).
:* «Ха-ха-ха! Го-го-го!»- воштылыт рвезе-влак (Н. Леиайн. Кугезе мланде. 194).
:* «Хи-хи-хи-хи! Ха-ха-ха!»-шоктыш зал гыч (А. Асаев. Ошвичыжат йуксыжат, 298).
:* «Ой, Елуш, - лык- лык-лык воштыл колтыш оза вате, - вет тудо рвезе, чонжым умылаш кӱлеш (В. Иванов. Тутан, 100).
:* А тудо кугу логарже дене лор-лор-лор воштылеш (Н. Лекайн. Кугезе мланде. 236). Да коктынат шыр-шыр-шыр воштыл колтат (Д. Орай. Чолга шудыр, 96).
 
А умылаш лийдымын ойлымо кузе шокта? Адакат тӱрлӧ семын, мутлан:
А умылаш лийдымын ойлымо кузе шокта? Адакат турло семын, мутлан: Тыгодым корнышто чыге-мого, чыге-мого ойлымо йук шокта (Шабдар Осып. Кориш, 46). Чыге-чого йук тарваныш: южыжо «Тыге», южыжо «Шып лий» манын кычкырат (туштак, 63). Ик эрдене, але волгыжынат огыл ыле, кудышто ло-ло-ло йук шергылте (Н. Лекайн. Мондалтдыме умыр, 6) Немыч-влакын кок шудо метр наре лишеммекышт, ля-ля-ля шергылт колтыш (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 31). Кере-могай ойыштат тудын эре ого-оно, ого-оно веле шокта ыле (М. Шкеташ. 12). Начин ачаже изишак олымбалне шинчалтышат, ала-мом мыге-муго шке семынже пелештышат, комака умбаке кузен возо (М. Шкетан, 33). Яклака йылмыже лывырге. Ти-ти-ти, ти-ти-ти веле вакшеш (Д. Орай. Осып Ваня, 90). «Мням-мням»,-мугылталтылеш: пурын колта, - олык муй, маныт, пытыш» (Ю. Галютин - «Ончыко», 1980, 34). Шке коклаштышт ала-мом йыж-йыж-йыж кутыралтен колтат (Д. Орай. Осып Ваня, 24) . Миклай -туныктышо eн, тудо ойлаш туналмыж деч ончыч умша коргышто ала-мом вудымата, ордыжко му-му-му шокта, вара иже раш ойлен колта. (Н. Лекайн. Куртньо вий, 179). Омсадурышто удыр-влакын мутланымышт выж-выж шокташ тунале (В. Иванов. Тутан, 313) Caнгaм туртыктен, писте вуйышко керылт ончен, (карт-влан) лоп-лоп-лоп йылмылат... (Д. Орай. Тутыра вошт, 187). Кутырымыж годым ты куван ойпидышыже кыте-мыте, кыте-мыте гынa шоктен кодеш (А. Юзыкайн. Эльян, 139).
:* Тыгодым корнышто чыге-мого, чыге-мого ойлымо йук шокта (Шабдар Осып. Кориш, 46). Чыге-чого йук тарваныш: южыжо «Тыге», южыжо «Шып лий» манын кычкырат (туштак, 63).
Шум кырымат ик семын огыл, мутлан: шум неле пудештшашла шола ордыжым тук-тук-тук кыра ... (Ю. Артамонов. Кайын ужын ужата, 16). Шумжо кылтуп-кылтуп веле кыра (д. Орай, Осып Ваня, 105). Шумжо поснак виян култкаш тунале, култ-култ веле шокта (туштак, 93).
:* Ик эрдене, але волгыжынат огыл ыле, кудышто ло-ло-ло йук шергылте (Н. Лекайн. Мондалтдыме умыр, 6).
:* Немыч-влакын кок шӱдӧ метр наре лишеммекышт, ля-ля-ля шергылт колтыш (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 31).
:* Кере-могай ойыштат тудын эре ого-оно, ого-оно веле шокта ыле (М. Шкеташ. 12).
:* Начин ачаже изишак олымбалне шинчалтышат, ала-мом мыге-муго шке семынже пелештышат, комака ӱмбаке кузен возо (М. Шкетан, 33).
:* Яклака йылмыже лывырге. Ти-ти-ти, ти-ти-ти веле вакшеш (Д. Орай. Осып Ваня, 90).
:* «Мням-мням», - мугылталтылеш: пурын колта, - олык муй, маныт, пытыш» (Ю. Галютин - «Ончыко», 1980, 34).
:* Шке коклаштышт ала-мом йыж-йыж-йыж кутыралтен колтат (Д. Орай. Осып Ваня, 24).
:* Миклай - туныктышо eн, тудо ойлаш тӱҥалмыж деч ончыч умша кӧргыштӧ ала-мом вудымата, ӧрдыжкӧ му-му-му шокта, вара иже раш ойлен колта. (Н. Лекайн. Куртньо вий, 179).
:* Омсадӱрышто ӱдыр-влакын мутланымышт выж-выж шокташ тӱҥале (В. Иванов. Тутан, 313).
:* Caҥгaм туртыктен, писте вуйышко керылт ончен, (карт-влан) лоп-лоп-лоп йылмылат... (Д. Орай. Тутыра вошт, 187).
:* Кутырымыж годым ты куван ойпидышыже кыте-мыте, кыте-мыте гынa шоктен кодеш (А. Юзыкайн. Эльян, 139).
Шум:* Шӱм кырымат ик семын огыл, мутлан: шумшӱм неле пудештшашла шола ордыжымӧрдыжым тук-тук-тук кыра ... (Ю. Артамонов. Кайын ужын ужата, 16). Шумжо кылтуп-кылтуп веле кыра (д. Орай, Осып Ваня, 105). Шумжо поснак виян култкаш тунале, култ-култ веле шокта (туштак, 93).
:* Шумжо кылтуп-кылтуп веле кыра (д. Орай, Осып Ваня, 105). Шӱмжӧ поснак виян кӱлткаш тӱҥале, кӱлт-кӱлт веле шокта (туштак, 93).
 
Нер йукат онай, мутлан: Опанас кугызат олымбачын кынеле, нержым чыж-ж-чыжок нуштале ... (Д. Орай. Осып Ваня, 9). Жап шукат ыш эрте - кор-р-р да кор-р-р нер йукым веле лукто (А. Волков. Каче-влак, 56). «Шопо», - ышталеш Ваню, катык олмам кувар умбак шолен колта, нержым шроп шупшылеш (Ю. Артамонов. - «Ончыко», 5№, 1980, 82). Адак портышто Серге ватын малыме нер йукшо гына кыр да кыр шушкылмо шорык гae -лырга (Д. Орай. Осып Ваня, 77).
1654

правки